Miasto powiatowe w województwie wielkopolskim, na Pojezierzu Gnieźnieńskim, nad kilkoma jeziorami. 72 tysiące mieszkańców (2000).
Ogólnopolski ośrodek kulturowy i turystyczno-krajoznawczy (przy Szlaku Piastowskim) związany z początkami państwa polskiego i postacią Św. Wojciecha; stolica metropolii i diecezji gnieźnieńskiej Kościoła rzymskokatolickiego; ważny regionalny ośrodek przemysłowo-usługowy; rozwinięty przemysł maszynowy (maszyny i urządzenia pakujące, dźwigi przemysłowe, maszyny rolnicze, sprzęt techniczny do produkcji obuwia), środków transportu (części samochodowe), elektrotechniczny (baterie firmy Philips-Matsushita Battery Poland) i spożywczy (cukrownia, mleczarnia, zakłady warzywno-owocowe, zbożowe); ponadto fabryki: koszul, okien, obuwia, armatury przemysłowej, oraz garbarnia, wytwórnia podeszew, obcasów i kopyt szewskich, tartak, zakłady stolarki budowlanej, graficzne, wytwórnia ozdób choinkowych; duży węzeł kolejowy przy lnii Toruń-Poznań oraz drogowy na trasie Gdańsk-Wrocław. Ośrodek naukowo-oświatowy i kulturalny; wyższe Prymasowskie Seminarium Duchowne, Prymasowski Instytut Teologiczny, filia Politechniki Poznańskiej, Kolegium Językowe UAM, Policealne Studium Finansów, Studium Katechetyczne; w Gnieźnie mieszczą się: Archiwum Archidiecezjalne, Prymasowskie Wydawnictwo Gaudentinum, Księgarnia Archidiecezjalna, Teatr im. A. Fredry, ponadto muzea - Archidiecezjalne, Początków Państwa Polskiego, Pierwszych Piastów na Lednicy; działają towarzystwa: Miłośników Gniezna, Szlaku Piastowskiego, Świętego Wojciecha, Miłośników Teatru. Turystyczna baza noclegowa; liczne obiekty sportowe (pływalnie, stadion żużlowy i hokejowy, hala sportowo-widowiskowa); hodowla ogierów rasy wielkopolskiej, tor hippiczny i szkoła jeździecka.
Charakterystyczną cechą pagórkowatego obszaru Gniezna są liczne jeziora: na północy - Jezioro Świętokrzyskie, z którego zabagnioną doliną wypływa Wełnianka (lewy dopływ Wełny) i jezioro Winiary, połączone kanałem z małym jeziorkiem Koszyk i leżącym na granicy miasta Jeziorem Wełnickim, w centrum - jezioro Jelonek, ponadto małe stawy i jeziorka wytopiskowe. Stare miasto z licznymi zabytkami leży na Wzgórzu Panieńskim, w sąsiedztwie jeziora Jelonek i Parku Piastowskiego; współczesne centrum usługowe i administracyjne, którego główną osią handlową jest ulica Chrobrego, rozciąga się na południe i na południowy wschód od starego, miasta, na północny zachód - osiedle domków jednorodzinnych i rozległe tereny Stada Ogierów, na północy - ogródki działkowe sąsiadujące od wschodu z dużą dzielnicą mieszkaniową Winiary, na wschodzie - osiedle 1000-lecia i dzielnica przemysłowa oddzielona od centrum parkiem (amfiteatr, wczesnośredniowieczne grodzisko Gnieźninek), w południowej części miasta wzdłuż drogi do Wrześni tereny przemysłowe; na peryferiach zabudowa indywidualna, willowa. Na południe od miasta lotnisko wojskowe.
Według tradycji główny ośrodek Polan; w świetle badań archeologicznych na Wzgórzu Lecha funkcjonowało zapewne w IX i 1. połowie X w. miejsce kultu, przy nim powstało osiedle, zamienione około 940 w gród; na miejscu kultowym w 2. połowie X w. powstała otoczona wałem rezydencja książęca, rozszerzona 980-1026; do dawnego grodu dołączono wówczas 2 dalsze człony obronne, wewnątrz niego wzniesiono po 1000 katedrę; zespół obronny zniszczony 1038 przez najazd czeski; na pobliskim Wzgórzu Panieńskim powstała osada podgrodowa z targiem i dalej - kilka innych. Siedziba Mieszka I i Bolesława I Chrobrego, pierwsza stolica Polski; 966 książę Polan Mieszko wraz z dworem przyjął w Gnieźnie chrzest; 997 z Gniezna wyruszył Św. Wojciech na swą wyprawę misyjną zakończoną męczeńską śmiercią; za panowania Bolesława I Chrobrego (wg Galla Anonima) najpotężniejszy gród wojskowy w kraju; 1000 miejsce spotkania Bolesława I Chrobrego z cesarzem niemieckim Ottonem III i synodu (gnieźnieński zjazd 1000), stolica metropolii i siedziba arcybiskupów, później prymasów Polski, po sprowadzeniu do Gniezna szczątków Św. Wojciecha - ośrodek kultu chrześcijańskiego; 1018 spłonęła katedra wraz z podgrodziem; szybko odbudowana, 1025 miejsce koronacji Bolesława I Chrobrego i wkrótce potem jego syna Mieszka II (jako ostami koronowali się tu na królów Polski Przemysł II 1295 i Wacław II czeski 1300).
W 1038 Gnieźnie zniszczone i złupione przez wojska czeskiego księcia Brzetysława, który wywiózł do Pragi relikwie Św. Wojciecha; za Kazimierza I Odnowiciela miasto odbudowane, nie odzyskało dawnej świetności; 1038 lub 1039 przeniesienie stolicy do Krakowa; do połowie XIII w. centrum polityczno-administracyjne Wielkopolski, później utraciło swą pozycję na rzecz Poznania, pozostało jednak, jako siedziba arcybiskupstwa, stolicą duchową Polski; 1234 Władysław Odonic wzniósł tu nowy zamek; prawa miejskie 1238; w końcu XIII w. miasto na Wzgórzu Panieńskim otoczono murami obronnymi. Od XIV w. siedziba powiatu w województwie kaliskim; do 1. połowy XVII w. jedno ze znaczniejszych miast Polski; w połowie XVI w. Gniezno liczyło około 5 tysięcy mieszkańców; ważny ośrodek handlu (głównie suknem i futrami oraz zbożem i bydłem, prawo składu na te towary), rzemieślniczy (300-350 warsztatów różnych specjalności, 3 wielkie jarmarki) i kulturowy (m.in. szkoła katedralna, biblioteka i chór przy katedrze); 1419 arcybiskupi gnieźnieńscy otrzymali tytuł prymasa Polski i zastrzeżoną dla nich godność kardynała. Stopniowy upadek miasta spowodowały m.in. pożary (1548, 1613), wojna ze Szwedami w połowie XVII w. i wojny na początku XVIII w., epidemie (m.in. dżuma 1708-10); 1744 Gniezno liczyło około 60 mieszkańców; 1768-93 siedziba województwa.
Od 1793 w zaborze pruskim; podczas powstania kościuszkowskiego 1794 zajęte przez powstańców, których główny obóz mieścił się na północ od miasta, pod Winiarami; 1797-1800 Prusacy rozebrali mury miejskie. W 1807-15 w Księstwie Warszawskim, później ponownie w zaborze pruskim (niemiecka nazwa Gnesen); 1819 pożar, w którym spłonęło śródmieście, odbudowane w zmienionym układzie urbanistycznym. W XIX w. ośrodek polskości (m.in. liczne organizacje, czasopisma, drukarnia); od połowy XIX w. stopniowe uprzemysłowienie (głównie przemysł spożywczy); od 1872 połączenie kolejowe z Inowrocławiem i Poznaniem; jeden z głównych ośrodków powstania wielkopolskiego 1918-19. Od 5 IX 1939 walki ochotników (Straż Obywatelska) z dywersantami niemieckimi, a 7-11 IX pod Żydowem i Kłeckiem z wojskami niemieckimi; w okresie okupacji niemieckiej wcielony do III Rzeszy; po zajęciu miasta Niemcy rozstrzelali kilkaset osób, ponad 10 tysięcy mieszkańców Gniezna i powiatu wysiedlili do GG i wywieźli do obozów koncentracyjnych; ośrodek konspiracji, m.in. AK, BCh, NSZ. W 1945 wywózki przez NKWD członków polskich organizacji niepodległościowych w głąb ZSRR; 1945-52 w Gnieźnie i powiecie działalność organizacji antykomunistycznych, m.in. Wielkopolskiej Samodzielnej Grupy Ochotniczej "Warta", Ruchu Oporu Armii Krajowej. W XIX w.-1975 i od 1999 siedziba powiatu.
Gniezno - pierwsza stolica państwa polskiego. Z wykopalisk archeologicznych wiadomo, że Gniezno istniało już pod koniec VIII w. Najstarszy zapis wymieniający nazwę grodu pochodzi z X w., kiedy pełnił on funkcję stolicy państwa księcia Polan Mieszka. W roku 1000 odbył się zjazd gnieźnieński z udziałem Bolesława Chrobrego i cesarza niemieckiego Ottona III, który uznał księcia za suwerennego władcę. W katedrze na Wzgórzu Lecha w 1025 odbyły się koronacje pierwszych królów Polski: Bolesława Chrobrego i jego syna Mieszka 11. Były to lata świetności Gniezna, które nie podniosło się po ciosie, jaki zadał mu najazd księcia czeskiego Brzetysława w 1038. Miasto już nigdy nie było stolicą Polski, a mimo to do początków XIV w. właśnie tutaj koronowali się władcy. Najcenniejszym zabytkiem jest kościół archikatedralny, którego fragmenty pochodzą z czasów Mieszka 1, a obecny korpus został wzniesiony w XIV-XVI w. Archikatedra poddawana była kilku przebudowom, po II wojnie odtworzono ją w stylu gotyckim.
Szczątki Św. Wojciecha, do których licznie pielgrzymują wierni, kryje XVII-wieczna barokowa srebrna trumna-relikwiarz, zrekonstruowana w 1987 po zbezczeszczeniu przez złodziei. W świątyni znajduje się 14 kaplic arcybiskupów gnieźnieńskich, kilkadziesiąt nagrobków (płyta nagrobna prymasa Oleśnickiego, dzieło Wita Stwosza z 1495). W portalu południowym umieszczone są romańskie Drzwi Gnieźnieńskie z brązu z ok. 1170 - jedno z najznakomitszych dzieł rzemiosła romańskiego w Europie. 18 płycin przedstawia sceny z życia i męczeńskiej Śmierci Św. Wojciecha. Pod wieżą północną znajduje się zejście do podziemi, w których odsłonięto fragmenty pierwszych przedromańskich i romańskich budowli. Wśród pozostałych zabytków miasta na uwagę zasługują romański kościół Św. Jerzego z XII w. i ciągnące się za nim barokowe rezydencje kanoników i księży z XVIII w. Jedną z kanonii zajmuje Muzeum Archidiecezjalne, m.in. ze współczesnym relikwiarzem w kształcie ręki Św. Wojciecha oraz kolekcja barokowych portretów trumiennych. Warte zwiedzenia jest także Muzeum Początków Państwa Polskiego, zdobi zbiór polskich godeł - orłów, od czasów pierwszych Piastów po najnowsze. O wielkim niegdyś znaczeniu i bogactwie Gniezna świadczą ponadto liczne gotyckie kościoły, m.in. franciszkański p.w. Wniebowzięcia NMP i św. Antoniego, należący do klasztoru Bożogrobców Św. Jana Chrzciciela z zachowaną oryginalną polichromią, parafialne kościoły Świętej Trójcy, Św. Michała i Św. Wawrzyńca.
Zabytki:
Opis 1: Pojezierze Gnieźnieńskie (część Pojezierza Wielkopolsko-Kujawskiego). Cechuje je znaczna rozciągłość, urozmaicona pasmami wzgórz morenowych i licznymi, południkowo zorientowanymi rynnami jeziornymi. Obszar ten charakteryzuje silnie rozwinięte rolnictwo ze stosunkowo małymi powierzchniami leśnymi. Cechą szczególną jest mikroregion antropogeniczny w części południowo-wschodniej, ukształtowany na skutek odkrywkowej eksploatacji węgla brunatnego, czego śladem są załowiska zewnętrzne (hałdy) i wewnętrzne oraz zawodnione wyrobiska.
Opis 2: Pojezierze Gnieźnieńskie - wschodnia, najwyższa część Pojezierza Wielkopolskiego, między Poznańskim Przełomem Warty na zachodzie a rynną jezior goplańskich na wschodzie; powierzchnia o 4,3 tysiąca km2; wzgórza moren czołowych zlodowacenia Wisły; wysokość do 167 m (k. Trzemeszna), miejscami sandry; rozwinięta sieć rynien i jezior polodowcowych, największe - jezioro Gopło (25,5 km2), najgłębsze - Jezioro Popielewskie (45,8 m); przez Pojezierze Gnieźnieńskie płynie rzeka Wełna, a wschodnim skrajem Noteć; przeważają urodzajne gleby brunatne (Cambisols) i płowe (Luvisols) wytworzone z glin zwałowych; niewielkie lasy, głównie na piaskach sandrowych, tylko w części zachodnia kompleksy leśne z wieloma zespołami (grądy, dąbrowy świetliste, dąbrowy ubogie, buczyny na skrajnych stanowiskach); liczne rezerwaty przyrody; na zachodzie Park Krajobrazowy Puszcza Zielonka (założony 1993); dobrze zagospodarowana kraina rolnicza; na południu wydobycie węgla brunatnego; turystyka; w północnej części region etnograficzno--historyczny Pałuki; główne miasta: Gniezno, Mogilno.
| Powierzchnia miasta | 40,1 km2 (4 060 ha) |
| Aktualna liczba mieszkańców (liczba ludności) | 70 080 |
| Liczba urodzeń w 2006 roku | 749 |
| Liczba zgonów w 2006 roku | 691 |
| Ilość osób, które zameldowały się do miasta w roku 2006 | 546 |
| Ilość osób, które wymeldowały się z miasta w roku 2006 | 693 |
| Ilość osób, które pracują | 16 186 |
| Bezrobocie: liczba bezrobotnych mieszkańców | 4 855 |
| Ilość książek w miejskich bibliotekach | 147 151 sztuk |
| Nowopowstałe mieszkania w 2006 roku | 128 (o średniej powierzchni 98,7 m2) |
| Nowe budynki oddane do użytku w 2006 roku | 106 |
| Ilość firm, instutycji i przedsiębiorstw (podmiotów gospodarczych) działających na terenie miasta | 8 914 |
| Dochody miasta (gminy) | 120 991 135,88 zł |
| Wydatki miasta (gminy) | 124 148 117,87 zł |
| Średnia pensja w powiecie gnieźnieńskim | 2 088,88 zł (co stanowi 79,20% średniej krajowej) |
| Ilość samochodów osobowych w powiecie gnieźnieńskim | 46 041 |
| Ilość ofiar śmiertelnych w wypadkach drogowych na 100 tysięcy mieszkańców | 15,1 |